600 stron skarbnicy wiedzy z XVII w.

As part of the "Exhibit of the Month" series, we present unique objects from our collections that we want to highlight due to their association with important historical events, birth anniversaries of figures associated with Polish history, or celebrations of church holidays.
 
W kwietniu 2026 roku eksponatem miesiąca jest siedemnastowieczny przewodnik, którego łaciński tytuł  brzmi:
„Regni Poloniae, Magnique Ducatus Lituaniae, Omniumque regionum juri polonico subjectorum. Novissima descriptio, Vrbium potissimarum icones elegantissimas, et delinitionem hujus regni geographicam oculis subjiciens studio” co możemy tłumaczyć jako „Królestwo Polskie i Wielkie Księstwo Litewskie, oraz wszystkie regiony podlegające prawu polskiemu. Najnowszy opis, prezentujący z uwagą najwspanialsze widoki najważniejszych miast oraz zarys geograficzny tego królestwa”.
Książka została wydana w Amsterdamie w wydawnictwie Gillisa Jansza Valckeniera w 1659 roku. I choć ma małym format – ma bowiem 8 na 13,5 cm  – to liczy sobie ponad 600 stron i jest skarbnicą wiedzy o tym, jak w połowie XVII wieku postrzegał nas mieszkający 1200 km od Warszawy Andreas Cellarius.

Obszerny tekst jego autorstwa zawiera także: rozkładaną mapę Polski i Litwy wraz z przyległymi do nich ziemiami oraz widoki miast zamieszczone w następującej kolejności: Kraków, Zamość, Sandomierz, Biecz, Lublin, Poznań, Łowicz, Wilno, Grodno, Lwów, Przemyśl, Krosno, Smoleńsk, Gdańsk, Toruń, Elbląg, Uszakowo (dawny Pokarmin), Królewiec, Pilawa i Warszawa.

We wstępie autor zadedykował swoją książkę Theodorowi Forestowi, doktorowi praw obojga i Jacobowi Forestowi synowi, studentowi prawa, który był uczniem autora. Czytamy m.in.: W dowód mojej wdzięczności przedstawiam niniejszy opis Królestwa Polskiego, opracowany na podstawie dzieł różnych autorów, przy znacznym nakładzie pracy z mojej strony.
Do niedawna o autorze książki nie wiedziano nic. Dziś, dzięki badaniom przeprowadzonym w archiwach Amsterdamu, Hoorn i Hagi przez flamandzkich naukowców życie Andreasa Cellariusa przestało być zupełną tajemnicą.
Urodził się on około 1596 roku w Neuhausen, małym miasteczku niedaleko Wormacji. Podstawową naukę a następnie, po zapisaniu się w 1614 roku na uniwersytet, także studia odbył w Heidelbergu. Niestety, nie wiadomo ani co studiował, ani jak długo. Kolejne lata życia autora nadal pozostają tajemnicą. Stawiano tezę, że być może w tym czasie Cellarius podróżował po Polsce, że służył w wojsku na terenach ówczesnej Rzeczypospolitej ale dotychczas nie odnaleziono żadnych poszlak, które by to potwierdziły. A może Cellarius nigdy w Polsce nie był?

Z całą pewnością pojawia się on ponownie w 1625 roku ale już w… Amsterdamie, gdzie odnaleziono go w rejestrach małżeństw. 30-letni nauczyciel Andreas Cellarius został zarejestrowany jako mąż Cathariny Eltmans. Wiemy o czworgu dzieci małżonków: Andreasie (urodzony w 1626 roku), Catharinie (ochrzczona w 1628 roku), Johannesie (ochrzczony w 1631 roku) i Jorisie (ochrzczony w 1635 roku).
Około 1630 roku Andreas Cellarius przeniósł się do Hagi, gdzie został zatrudniony jako nauczyciel w szkole łacińskiej. Po siedmiu latach przeprowadził się ponownie, tym razem do miasta Hoorn położonego ok. 40 km na północ od Amsterdamu. W Hoorn Cellarius był  rektorem (dyrektorem) szkoły łacińskiej. Wszystkie prace naukowe Cellariusa, także  najbardziej znana księga zatytułowana
„Harmonia Macrocosmica” przedstawiająca systemy świata Ptolemeusza, Kopernika i Brahe, zostały opublikowane podczas jego rektoratu w Hoorn.
Andreas Cellarius zmarł w 1665 roku a miejsce jego pochówku dotychczas nie zostało ustalone.
W opisie Królestwa Polskiego i Wielkiego Księstwa Litewskiego autor zebrał informacje z dziejów ziem polsko-litewsko-ruskich. Opisał kolejnych władców, sięgając aż do Lecha, i scharakteryzował ich lata panowania.
Przemierzywszy Małopolskę, Wielkopolskę i niektóre miasta Mazowsza autor udał się na Litwę, potem na Ruś, do Prus, na Pomorze, do Prus Królewskich i Prus Książęcych, do Żmudzi by  powrócić i zakończyć swoja wyprawę na Mazowszu.
Andreas Cellarius powołuje się na wielu autorów, np. za Szymonem Starowolskim (1588-przed 6.04.1656) dzieli królestwo polskie na osiem prowincji: Polskę, Litwę, Ruś, Prusy, Mazowsze, Żmudź, Pomorze i Inflanty, „które wszystkie mieszczą się w jednym berle wraz ze swoimi zwyczajami, prawami, częściowo różniący się językami: ale żyjący prawdziwym geniuszem, przywilejem wolności, i pod względem ich przydatności do pełnienia w Republice funkcji publicznych równymi sobie…”
Na charakterystykę regionów a dalej także województw i wielu miejscowości składają się ich geografia, wydarzenia historyczne, nazwiska fundatorów i zasłużonych obywateli, charakter spotykanej zabudowy, opis wielu fortyfikacji i ich przydatności militarnej oraz lokalne obyczaje.
I tak np. o Poznaniu pisze jako o mieście „położonym między przyjemnymi wzgórzami”, otoczonym „podwójnym murem i fosą o niemałej głębokości, z domami wznoszącymi się w powietrze na dużej wysokości”. Zaznacza też, że z powodu Warty „sąsiednie wsie są tak narażone na powodzie, że budynki i zabudowania ledwo widać spod wody. Nawet samo miasto nie jest bezpieczne przed tą niedogodnością, ponieważ czasami doświadcza wysokości podnoszącej się wody w swoich murach.” Obok znaczniejszych miast autor podaje informacje także o tych mniejszych np. o Koninie napisał: małe miasteczko zniszczone przez siły Zakonu Krzyżackiego w 1331 roku.


Książka, jak prawdziwy przewodnik, zaciekawia i zachęca do znajdowania informacji i poszerzania wiedzy. Można spędzić wiele godzin krocząc wraz z autorem po ziemiach królestwa polskiego.


.

EN