Mglisty początek rewolucji
Poniedziałek, 29 listopada 1830 roku, witał Warszawę ponurą, mglistą i chmurną aurą. Gdy tylko zapadł wczesny zmrok, widoczność na ulicach stolicy spadła niemal do zera. To właśnie w tej mrocznej scenerii spiskowcy postanowili rzucić wyzwanie imperium.
Umówionym sygnałem do rozpoczęcia walki miało być jednoczesne podpalenie browaru na Solcu oraz kręgielni przy ulicy Dzikiej (dzisiejszej ul. Zamenhofa). Dokładnie o wpół do szóstej wieczorem podchorąży Tylski podłożył ogień pod browar. Zrobił to jednak zbyt wcześnie i mało skutecznie – pożar szybko ugaszono, a rosyjskie dowództwo natychmiast ogłosiło alarm.

Młodość kontra doświadczenie
Do walki stanęła przede wszystkim pełna wiary, determinacji i idealizmu młodzież. Zupełnie inne nastroje panowały wśród doświadczonych polityków oraz starszych stopniem żołnierzy, którzy początkowo niemal jednogłośnie odcięli się od buntu. Ten brak wiary w sukces młodzi powstańcy uznali za jawną zdradę, co doprowadziło do tragicznych w skutkach samosądów. Tej jednej nocy z rąk zdesperowanych powstańców zginęło aż sześciu polskich generałów: Maurycy Hauke, Stanisław Trębicki, Stanisław Potocki, Ignacy Blumer, Tomasz Siemiątkowski oraz Józef Nowicki.
O tym, jak dramatyczny przebieg miały te chwile, już kilka dni później – 3 grudnia 1830 roku – donosiła „Gazeta Warszawska”:
„Ważne i pamiętne wypadki zaszłe w Stolicy naszey w dniach 29 listopada i następnych, które całą ludność Warszawy w obronie najdroższych swobód narodowych powołały do broni (…). Walka była krwawą, żołnierze nasi i młodzież odnaczyła się nieustraszoną odwagą; z obu stron legło nie mało. Pułki jazdy Rossyyskiey cofnęły się. Oddział walecznych Polaków pośpieszył do Belwederu, lecz już w swem mieszkaniu nie znaydował się Wielki Xiążę Cesarzewicz, na którego życie targnąć się nikt nie miał zamiaru. W teyże chwili uderzono w bębny i całe woysko stojące w Warszawie stanęło pod bronią.”

Wolność na dziesięć miesięcy
Mimo początkowego chaosu, nocne walki przyniosły powstańcom sukces – opanowali Leszno oraz place Bankowy i Saski. Gdy nastał poranek, w rękach Polaków znajdowało się już praktycznie całe miasto, poza placem Broni i Alejami Ujazdowskimi. Wielki książę Konstanty został zmuszony do wycofania wiernych sobie oddziałów w rejon Wierzbna.
30 listopada Warszawa była już całkowicie wolna. Trzy dni później, 3 grudnia, powołano Rząd Tymczasowy pod przewodnictwem księcia Adama Jerzego Czartoryskiego. Konstanty skapitulował przed determinacją Polaków – zgodził się, by podległe mu polskie jednostki wróciły do stolicy, a sam na czele wojsk rosyjskich ruszył w stronę granicy Królestwa.
Car Mikołaj I odpowiedział jednak twardo, nakazując bezwzględne stłumienie buntu. 5 lutego 1831 roku potężna armia rosyjska przekroczyła granice Królestwa Polskiego, co zapoczątkowało regularną, krwawą wojnę pełną zaciętych bitew i potyczek.
Powstanie listopadowe trwało blisko 10 miesięcy, a w walkach wzięło udział ponad 140 tysięcy ludzi. Choć zryw ten miał realne szanse na pomyślne dla Polaków zakończenie, przez wielu współczesnych historyków wciąż uznawany jest za bolesną „wojnę niewykorzystanych możliwości”.

W Sali Drogi do Niepodległości jeden z segmentów poświęciliśmy właśnie powstaniu listopadowemu.