520 lat od wydania Statutu Jana Łaskiego

W ramach cyklu „Eksponat miesiąca” prezentujemy wyjątkowe obiekty z naszych zbiorów, które wyróżniamy ze względu na ich związek z istotnymi wydarzeniami historycznymi, rocznicami postaci ważnych dla dziejów Polski oraz obchodami świąt kościelnych.

Eksponat miesiąca w marcu to Statut Jana Łaskiego.

Statut Jana Łaskiego to pierwszy pełny, ogłoszony drukiem zbiór praw Królestwa Polskiego. Został wydany z polecenia króla Aleksander Jagiellończyk z inicjatywy kanclerza koronnego Jana Łaskiego (1456–1531), późniejszego arcybiskupa gnieźnieńskiego i prymasa Polski, od którego imienia dzieło przyjęło swoją nazwę.


Druk ukazał się w styczniu 1506 roku w Krakowie, w nowo otwartej oficynie Jana Hallera, pod łacińskim tytułem:
 
„Commune incliti Poloniae Regni privilegium constitutionum et indultuum publicitus decretorum, approbatorumque cum nonnullis iuribus tam divinis quam humanis per serenissimum principem et dominum dominum[!] Alexandrum, Dei gratia Regem Poloniae, magnum ducem Lithwanie, Russie, Prussieque dominum et haeredem etc. Non tamen in illud privilegium sed motu proprio regio serenitatis sue p[er] adhortationem p[ro] instructione Regnicolarum, proque regni eiusdem, ac insiticie statu feliciter dirigendis eidem privilegio annexis et ascriptis. Mandant eque sacra eadem Maiestate accuratissime castigatis.”
 (W przekładzie na język polski tytuł ten brzmi następująco: „Pospolity sławnego Królestwa Polskiego przywilej [z] konstytucji i indultów publicznie orzeczonych i zatwierdzonych, wraz z niektórymi prawami boskimi, jak też ludzkimi, przez najjaśniejszego władcę i pana, pana Aleksandra, z Bożej łaski Króla Polski, wielkiego księcia Litwy, Rusi i Prus pana i dziedzica, itd. nie wszelako w tamtym przywileju, lecz własnym zarządzeniem królewskim Jego Wysokości przez upomnienie dla pouczenia poddanych i tegoż Królestwa, a także, aby stan sprawiedliwości szczęśliwie pomnażano do tego przywileju dołączonymi i dopisanymi i z polecenia Jego Majestatu starannie poprawionymi.”)


Nakład obejmował 12 egzemplarzy na pergaminie, przeznaczonych dla najważniejszych urzędów i dygnitarzy, oraz 150 egzemplarzy wydanych na papierze, które trafiły do kancelarii, sądów i miast.


Monarcha docenił wkład drukarza, który w nagrodę otrzymał dożywotnie zwolnienie z podatków.


Publikacja Statutu była wydarzeniem o wyjątkowym znaczeniu w dziejach polskiego prawa. Zbiór zawierał najważniejsze źródła prawa Królestwa Polskiego: dekrety królewskie, konstytucje sejmowe, traktaty międzynarodowe, a także zabytki prawa miejskiego – „Zwierciadło saskie” i „Prawo magdeburskie” – oraz traktat prawniczy o charakterze podręcznikowym.


Szczególne miejsce w dziele zajmuje drzeworyt ukazujący sejm walny. Przedstawia on najwyższe zgromadzenie prawodawcze państwa jako „Sejm Rzeczypospolitej Obojga Narodów”, co podkreślają herby ziem i księstw otaczające stany sejmujące. Uznaje się, że kompozycja ta powstała z inspiracji kanclerza Jana Łaskiego i stanowiła wyraz jego unijnego programu politycznego.


Prezentowany egzemplarz, przechowywany w zbiorach Muzeum im. ks. Józefa Jarzębowskiego w Licheniu Starym, został ofiarowany ks. Józefowi Jarzębowskiemu przez Jerzego Komornickiego, wychowanka księdza z Bielan.

W czasie II wojny światowej Komornicki został wywieziony przez Niemców na przymusowe roboty do Rzeszy.
„Po południu daję ślub Jerzemu z p. Ireną… obdarzają mnie Statutem Łaskiego z 1506 r. Wyrwał go Jerzy Niemcom ze stosu palonych książek. Zapamiętał z Bielan ten zabytek. Oprawili oboje w pergamin. Jest „ Bogarodzica” są sztychy (…) Następnego dnia wpadam do jen. Hallera, by mi w tym hallerowskim druku z przed czterystu lat, który Bogurodzicą uświęcił prawo polskie, napisał duchowy wódz polski, potomek Hallerów z Bogarodzicą idący przez lata naszej niepodległości – słów kilka”
— z „Pamiętnika” ks. Józefa Jarzębowskiego.

.

PL